
Heo nuôi thịt thường được đánh giá dựa trên tốc độ lớn, khả năng sử dụng thức ăn và khối lượng xuất bán. Trong khi đó, heo được giữ làm giống phải đáp ứng thêm những yêu cầu về sinh sản, cấu trúc cơ thể, độ bền chân móng và nguồn gốc di truyền.
Một con heo lớn nhanh, thân hình đẹp chưa chắc phù hợp để trở thành nái hậu bị. Nếu có ít vú, núm vú kém phát triển, chân móng yếu hoặc không rõ huyết thống, khả năng sinh sản và thời gian khai thác sau này có thể bị hạn chế.
Khi chọn heo con làm giống, bà con cần đánh giá đồng thời:
Nguồn gốc và tổ hợp lai.
Khả năng sinh trưởng.
Số lượng, chất lượng núm vú.
Cấu trúc chân móng.
Khung cơ thể và cơ quan sinh dục.
Khả năng thích nghi với điều kiện nuôi.
Tiềm năng sinh sản trong tương lai.
Việc tuyển chọn cũng không nên hoàn thành trong một lần. Heo cần được theo dõi từ sơ sinh, cai sữa, nuôi hậu bị đến trước khi phối giống.
Trước khi giữ lại heo con, trại cần xác định rõ đàn giống sẽ được sử dụng với mục tiêu nào.
Nếu chọn heo cái làm nái hậu bị, cần ưu tiên nguồn gốc dòng mẹ, số vú, khung cơ thể, chân móng và khả năng phát triển. Nếu chọn đực giống, yêu cầu về di truyền, cơ quan sinh dục, ngoại hình và hồ sơ cá thể phải chặt chẽ hơn.
Trong điều kiện chăn nuôi thông thường, đực giống nên được tuyển từ cơ sở chuyên biệt có chương trình đánh giá rõ ràng. Không nên giữ một con đực chỉ vì lớn nhanh hoặc có kích thước nổi bật.
Bà con cũng cần phân biệt heo hậu bị với heo thương phẩm. Không nên giữ heo cái từ đàn nuôi thịt làm giống chỉ vì con đó có ngoại hình đẹp. Đàn thương phẩm thường được tạo ra nhằm phục vụ mục tiêu tăng trưởng, trong khi đàn hậu bị cần có tổ hợp lai phù hợp với khả năng sinh sản.
Nếu muốn chủ động sản xuất hậu bị, trại phải xác định ngay từ khi phối giống:
Nái nào được chọn để tạo hậu bị?
Sử dụng tinh của dòng đực nào?
Đàn con nào cần đánh dấu?
Những chỉ tiêu nào phải theo dõi?
Thế hệ sau sẽ được phối với dòng nào?
Không có kế hoạch từ đầu khiến quá trình chọn giống về sau chủ yếu dựa vào ngoại hình và khó kiểm soát huyết thống.
Trước khi xem hình dáng, bà con cần biết heo con được sinh ra từ bố mẹ nào. Đây là cơ sở để đánh giá giá trị giống, xác định đúng tổ hợp lai và hạn chế nguy cơ giao phối cận huyết.
Hồ sơ của heo con nên có:
Mã số nái mẹ.
Giống hoặc dòng của nái.
Mã đực giống.
Giống hoặc dòng đực.
Ngày phối và ngày sinh.
Lứa đẻ của nái.
Số con sinh ra và số con sơ sinh sống.
Lịch sử ghép đàn nếu có.
Hai con heo có ngoại hình tương tự vẫn có thể mang nguồn gốc hoàn toàn khác nhau. Nếu chỉ ghi tên giống mà không lưu mã bố mẹ, trại sẽ khó kiểm soát việc sử dụng cùng một nguồn gen qua nhiều thế hệ.
Khi heo hậu bị bước vào phối giống, hồ sơ huyết thống còn giúp lựa chọn đực phối phù hợp. Những con không thể truy xuất nguồn gốc không nên được ưu tiên đưa vào đàn giống lâu dài.

Một con heo lớn nổi bật trong đàn chưa chắc là lựa chọn tốt nhất. Ngoài kiểm tra từng cá thể, bà con cần xem xét kết quả của cả ổ và khả năng sinh sản của nái mẹ.
Một số thông tin cần theo dõi gồm:
Số con nái sinh ra qua các lứa.
Số con sơ sinh sống.
Độ đồng đều của đàn.
Số con cai sữa.
Khả năng tiết sữa và nuôi con.
Thể trạng của nái sau cai sữa.
Heo con được sinh ra từ nái có năng suất ổn định, nuôi con tốt và phục hồi thể trạng nhanh thường có cơ sở lựa chọn rõ ràng hơn.
Tuy nhiên, thành tích tốt của nái mẹ không thay thế cho việc kiểm tra từng con. Ngay trong một ổ đẻ tốt vẫn có thể xuất hiện cá thể ít vú, chân yếu hoặc cấu trúc cơ thể không phù hợp.
Số vú là tiêu chí quan trọng khi chọn heo cái hậu bị. Nái tương lai cần có đủ vị trí bú để nuôi đàn con, nhưng bà con không nên chỉ đếm tổng số núm vú mà phải kiểm tra chất lượng từng núm.
Một hàng vú phù hợp thường có:
Số lượng đáp ứng tiêu chuẩn của trại.
Hai hàng phân bố tương đối đều.
Khoảng cách giữa các núm hợp lý.
Núm vú phát triển rõ.
Không có núm quá nhỏ hoặc nằm lệch.
Không xuất hiện núm vú tụt vào trong.
Các núm có khả năng hoạt động và dễ tiếp cận.
Nhiều trại ưu tiên heo hậu bị có từ 14 vú trở lên. Tuy nhiên, số lượng cao chỉ có giá trị khi phần lớn các núm đều phát triển tốt và có khả năng sử dụng.
Hàng vú nên được kiểm tra từ khi heo còn nhỏ vì lúc này dễ quan sát. Sau đó, bà con cần đánh giá lại ở giai đoạn nuôi hậu bị và trước khi phối giống.

Heo nái phải mang khối lượng cơ thể lớn, trải qua nhiều lần mang thai, đứng lên, nằm xuống và di chuyển trong thời gian dài. Vì vậy, chất lượng chân móng ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền khai thác.
Khi tuyển chọn, cần quan sát heo lúc đứng và di chuyển tự nhiên. Nên ưu tiên những con có:
Bốn chân cân đối.
Móng đều và chắc.
Khớp chân linh hoạt.
Bước đi vững vàng.
Dáng đứng tự nhiên.
Khả năng đứng lên dễ dàng.
Không bị trượt, khập khiễng hoặc xiêu vẹo.
Không nên chỉ quan sát khi heo đang nằm hoặc đứng yên. Một số bất thường chỉ thể hiện rõ khi con vật di chuyển trên quãng đường dài hơn.
Chân móng yếu có thể khiến nái khó tiếp cận máng ăn, giảm vận động, khó thể hiện phản xạ đứng im khi phối hoặc phải loại thải sớm dù năng suất sinh sản vẫn tốt. Vì vậy, không nên giữ một con chỉ vì tăng trưởng nhanh nhưng chân móng không bảo đảm.
Heo cái hậu bị cần có cơ thể cân đối, khung xương phù hợp và đủ khả năng phát triển thành nái trưởng thành.
Bà con nên chú ý những đặc điểm sau:
Lưng tương đối thẳng.
Thân dài vừa phải.
Ngực phát triển cân đối.
Vai, lưng và mông hài hòa.
Bụng không quá xệ.
Hai bên cơ thể cân xứng.
Khả năng vận động linh hoạt.
Không nên chọn chỉ vì heo có phần mông lớn hoặc thân hình nổi bật. Ngoại hình phải được xem xét cùng với chân móng, hàng vú và nguồn gốc.
Cơ quan sinh dục của heo cái cũng cần được kiểm tra. Âm hộ phải phát triển rõ, cân đối và phù hợp với độ tuổi. Những con có âm hộ quá nhỏ hoặc cấu trúc bất thường không nên được ưu tiên giữ làm giống.

Heo hậu bị cần đạt mức tăng trưởng phù hợp nhưng không nên quá gầy hoặc quá béo. Bà con nên cân định kỳ thay vì chỉ ước lượng bằng mắt.
Các mốc theo dõi có thể gồm:
Khối lượng sơ sinh.
Khối lượng cai sữa.
Khối lượng khi chuyển sang nuôi hậu bị.
Khối lượng trước vòng tuyển chọn cuối.
Khối lượng trước khi phối giống.
Số liệu này giúp trại nhận biết con nào phát triển ổn định, con nào tăng trưởng chậm và con nào tích mỡ quá sớm. Đây cũng là cơ sở để điều chỉnh khẩu phần phù hợp.
Không nên thúc heo hậu bị tăng trọng quá nhanh bằng khẩu phần quá giàu năng lượng. Mục tiêu của giai đoạn này là giúp con vật phát triển cân đối giữa khung xương, cơ bắp, chân móng và hệ sinh sản.

Một con đạt yêu cầu lúc cai sữa chưa chắc vẫn phù hợp khi trưởng thành. Trại nên tổ chức tuyển chọn qua các giai đoạn sau:
Kiểm tra nguồn gốc, giới tính, số vú, khối lượng, chân và những bất thường bên ngoài. Heo đạt yêu cầu mới được đưa vào nhóm tiếp tục theo dõi, chưa phải quyết định giữ giống cuối cùng.
Đánh giá lại khối lượng, tốc độ phát triển, hàng vú, khả năng vận động và lịch sử chăm sóc. Những con quá nhẹ hoặc phát triển không ổn định cần được đánh dấu để theo dõi thêm.
Đây là lúc các đặc điểm về khung cơ thể, chân móng và tốc độ tăng trưởng thể hiện rõ hơn. Trại cần cân định kỳ, hạn chế trộn đàn nhiều lần và ghi lại các trường hợp có biểu hiện bất thường.
Đây là vòng tuyển chọn cuối cùng. Heo hậu bị cần đáp ứng đồng thời các yêu cầu về độ tuổi, khối lượng, thể trạng, hàng vú, chân móng, biểu hiện động dục và hồ sơ nguồn gốc.
Không nên đưa một con chưa đạt tiêu chuẩn vào phối chỉ vì trại đang thiếu hậu bị. Quyết định này có thể làm tăng chi phí và tỷ lệ loại thải sớm về sau.

Mỗi con được chọn làm giống cần có mã nhận diện riêng. Hồ sơ nên được duy trì từ khi sinh cho đến khi đưa vào phối giống, bao gồm:
Mã cá thể và mã bố mẹ.
Ngày sinh và tổ hợp giống.
Khối lượng tại các mốc.
Số lượng, chất lượng núm vú.
Kết quả kiểm tra chân móng.
Các vòng tuyển chọn đã thực hiện.
Thời điểm biểu hiện động dục.
Ngày phối giống lần đầu.
Loại tinh và mã đực được sử dụng.
Ghi chép đầy đủ giúp trại không phụ thuộc vào trí nhớ của người chăm sóc. Khi một cá thể phát triển không đúng dự kiến, người quản lý cũng có cơ sở để xem lại và đưa ra quyết định phù hợp.
Bà con cần tránh một số cách lựa chọn sau:
Chỉ giữ con lớn nhất trong đàn.
Chọn hoàn toàn dựa trên ngoại hình.
Giữ heo cái từ đàn thương phẩm.
Không kiểm tra nguồn gốc bố mẹ.
Chỉ tuyển chọn một lần.
Bỏ qua hàng vú hoặc chân móng.
Giữ quá nhiều con không đạt chuẩn.
Đưa hậu bị chưa đủ điều kiện vào phối giống.
Số lượng heo giữ lại ban đầu nên cao hơn nhu cầu thay đàn cuối cùng vì một phần cá thể sẽ bị loại qua các vòng đánh giá. Tuy nhiên, trại cần tính toán theo quy mô đàn nái, kế hoạch loại thải và điều kiện chuồng nuôi, tránh giữ quá nhiều gây tốn thức ăn và diện tích.
Chọn heo con làm giống phải bắt đầu từ nguồn gốc và mục tiêu lai tạo, sau đó mới đánh giá số vú, chân móng, khung cơ thể, cơ quan sinh dục và khả năng tăng trưởng. Không nên giữ một cá thể chỉ vì lớn nhanh hoặc có hình dáng đẹp.
Quá trình tuyển chọn cần được thực hiện từ sơ sinh, cai sữa, nuôi hậu bị đến trước khi phối giống. Mỗi con giữ lại phải có mã nhận diện và hồ sơ rõ ràng. Lựa chọn đúng ngay từ đầu sẽ giúp trại xây dựng đàn nái sinh sản ổn định, nuôi con tốt và có thời gian khai thác bền hơn.